قوم غالب درآمدن ، يعنى غرب نبود . طبعا ، تجدّدى كه از غرب برآمده بود ، به‌طور طبيعى ، تمامى لوازم و تبعات خود را به همراه داشت . اين مباحث ، همزمان با طرح مسألهء زن و برابرى آن با مرد و طرح حضور بيشتر زن در عرصهء اجتماع آغاز شد و حجاب به عنوان مانعى بر سر راه اين امر ، مورد انتقاد قرار گرفت . طبعا به دليل استوارى سنّت اسلامى حجاب در ايران و درآميختن آن با اصل غيرت دينى و اخلاقى ، در آغاز ، سخن گفتن بر ضد آن چندان آسان نبود ؛ اما دريده‌شدن پردهء حيا در مطبوعات مشروطه ، طىّ دو سال پس از پيروزى آن جنبش ، سبب شد تا هر سنّتى ، اعم از آن‌كه دينى ، ملى و يا عرفى باشد ، مورد حملهء شديد قرار گيرد . بدون ترديد ، انقلاب مشروطه تا آنجا كه به طبقهء جديد ، يعنى متجددين برمىگشت ، به هدف راه‌اندازى تجدد در ايران صورت گرفت و از ميان همهء اصولى كه به ظاهر براى آن پديد آمده بود ، از قبيل نفى استبداد و تحقق عدالت ، فاصله گرفت و سرانجام به دولت رضا خان منتهى شد . بنابراين ، بايد اين ارزيابى را درست دانست كه « رژيم رضا شاه ، ما حصل تلاش‌هاى منوّر الفكران تندرو از مشروطه به بعد بود » . « 1 » شاهد مطلب آن است كه بحث حجاب ، به جز مواردى كه از پيش از مشروطه گذشت ، دست‌كم از سال 1329 ق / 1290 ش در ايران مطرح بوده و شاهد آن رسالهء فخر الاسلام در آن‌باره است كه متنش را در اين مجموعه به چاپ رسانده‌ايم . « 2 » پس از آن رسالهء ديگرى در سال 1332 ق / 1293 ش دربارهء حجاب و كشف حجاب چاپ شده است . همچنين اشعار شاعرانى چون ايرج ، عارف و عشقى ، همه مربوط به سالهاى پيش از سلطنت رضا خان است . در كنار آن ، رسيدن اخبار تركيه به ايران در سالهاى 1302 و 1303 ش موضوع را جدىتر كرد ، به‌طورى كه از سال 1303 ش در تهران سخن از انجمن ضد حجاب در ميان بوده است . « 3 » همزمان با رسيدن خبر كشف حجاب در افغانستان به ايران ، در سال 1307 شمسى ، گرايش به كشف حجاب در ميان متجددين نيرومندتر شد ؛ به‌طورى كه ملك الشعراى بهار در همين سال ، شعرى دربارهء كشف حجاب سرود . « 4 » شگفت آن‌كه در سال 6 - 1345 ق / 1307 ش است ، در مقايسه با دوره‌هاى بعد ، بيشترين رساله‌هاى حجاب

--> ( 1 ) . علما و رژيم رضا شاه ، ( حميد رضا بصيرت‌منش ، تهران ، 1376 ) ص 517 ( 2 ) . حتى پيش از آن رسالهء « مدنيه » را ميرزا عبد الرحيم مشير الاطباء در اين‌باره در سال 1327 ق / 1288 ش نگاشت كه متن آن را به عنوان پيوست ششم كتاب آورده‌ايم . ( 3 ) . خاطرات عين السلطنه ، ( به كوشش ايرج افشار ، تهران ، 1379 ) ج 9 ، ص 6837 ( 4 ) . ديوان بهار ، ج 1 ، ص 453 نشود منقطع از كشور ما اين حركات * تا كه زن بسته و پيچيده به چادر باشد حفظ ناموس ز معجر نتوان خواست بهار * كه زن آزادتر اندر پس معجر باشد